Een schip op het Spaarne rond 1890.
Een schip op het Spaarne rond 1890. Noord Hollands Archief

Historisch: Het Spaarne bracht rijkdom en rampen voor Haarlem

Historie

HAARLEM Het Spaarne, de grachten, Mooie Nel: Haarlem is een stad vol prachtig water. En dat water speelde een grote rol in de geschiedenis van de stad. Het bracht ons voorspoed, maar ook ziektes als cholera. 

In de tijd dat Haarlem zijn stadsrechten kreeg (1245) was het een kleine stad aan een bocht van het Spaarne. De rivier was een belangrijke verbinding met de buitenwereld. Veel handel ging bijvoorbeeld over het water. Het Spaarne speelde dan ook een belangrijke rol bij de opbloei van onze stad.

Zo was Haarlem in de middeleeuwen een echte bierstad. In de 15e eeuw telde de stad wel 150 brouwerijen. De meeste lagen langs het Spaarne of aan de Bakenessergracht. En in het begin haalden de brouwers het water voor hun bier direct uit de rivier.

Later raakte dit water steeds meer vervuild, onder andere doordat de bevolking van de stad bleef groeien. De brouwers haalden daarom schoon water uit de Brouwerskolk. Dat brachten ze met speciale waterschepen naar de stad. En het Haarlemse bier ging daarna ook per schip naar plaatsen in heel Nederland of zelfs naar het buitenland.

Ook de textielindustrie was groot in Haarlem. Duizenden mensen werkten in de linnenweverij. En in de stad waren ook veel blekerijen. Water was hiervoor heel essentieel. De lappen stof werden in de duinen gebleekt en moesten daarbij vochtig gehouden worden. Daarvoor haalden de blekers water uit diezelfde Brouwerskolk. Verder zaten er meerder werven in Haarlem, waar schepen gebouwd werden. Je ziet dat nog terug in namen als de Scheepsmakersdijk en de Werfstraat.

Maar het water bracht Haarlem niet alleen voorspoed. In de 19e eeuw zorgde het voor een paar dodelijke epidemieën. Na het droogleggen van het Haarlemmermeer ging het water in het Spaarne een stuk langzamer stromen. En dat in een tijd waarin de stadsgrachten in feite als open riool gebruikt werden. Die konden hun afvalwater nu niet meer kwijt.

Dat zorgde voor een enorme stank en leidde ook tot een reeks cholera-epidemieën. Daarom besloot het stadsbestuur een aantal grachten te dempen. Zo werd in 1859 de Oude Gracht gedempt en kreeg deze straat de nieuwe naam Gedempte Oude Gracht. Ook de Raaks, de Raam- en Voldersgracht, de Kraaijenhorstergracht (die wij nu kennen als de Nassaulaan) en de westelijke Singelgracht (nu de Wilhelminastraat) werden gedempt.

Ook in de geschiedenis van Spaarndam was water heel belangrijk. De naam geeft dat eigenlijk al aan. Het plaatsje ontstond rond een dam die in 1285 in het Spaarne werd aangelegd. De inwoners leefden van de tol die ze bij de dam hieven en van de visserij.

En net als Haarlem had Spaarndam te maken met de andere kant van het water. Wie kent er niet het verhaal van Hansje Brinker die zijn vinger in de dijk stak om een overstroming te voorkomen? Op de IJdijk staat een beeld van Hansje.


Het Korte Spaarne, jaartal onbekend.
Het Korte Spaarne vanaf de Vissersbocht.
Mannen rusten uit bij het laden en lossen van een schip op het Spaarne.
Luchtfoto van het Spaarne met scheepswerf Zuidam.
advertentie
advertentie